Распачаўся апошні этап прэзыдэнцкіх выбараў (а хутчэй за ўсё - "выбараў прэзыдэнта") у Беларусі. Пачынальна з 14 снежня грамадзянам рэспублікі "прапанавана" прыйсці і аддаць свой голас за годнага, па іх меркаванні, кандыдата.
Нягледзячы на тое, што асноўным днём лёсавання (галасавання) з'яўляецца 19 снежня, чакаецца, што ў перыяд датэрміновага галасавання на выбарчыя ўчасткі прыйдуць ня менш за 20% выбарнікаў. Якім чынам будзе забяспечана падобная яўка? Вельмі проста: на ўсіх дзяржаўных прадпрыемствах, ва ўсіх установах і арганізацыях ужо праведзены адпаведныя гутаркі кіраўнічых кадраў з простымі працаўнікамі, перад якімі пастаўлена асноўная задача - прыйсці і прагаласаваць, пажадана, датэрмінова. Адмысловае месца ў датэрміновым лёсаванні адводзіцца якая вучыцца моладзі, для якой перспектывы далейшага навучання і пражыванні ў інтэрнатах ставяцца ў прамую залежнасць ад таго, ці прыйдуць яны на ўчасткі да 19 снежня.
Большасць экспертаў у адзін голас заяўляюць пра тое, што цяперашнія выбары прэзідэнта ў Беларусі будуць сфальсіфікаваны ў бок цяпер дзейснага "начальніка паньства". Пры гэтым найвялікая колькасць парушэнняў, як правіла, будзе назірацца менавіта падчас датэрміновага галасавання. Праўда, неабходна адзначыць, што ў дзень асноўнага лёсавання фальсыфікацый будзе ня менш, але правесці іх у некаторых выпадках будзе складаней.
Цяперашняя прэзідэнцкая кампанія ў Беларусі мае вялікая колькасць асаблівасцяў, якія адрозніваюць яе ад усяго таго, што адбывалася ў краіне з 1994 г.: самая вялікая колькасць кандыдатаў, нечуванае ліберальнае стаўленне да збору подпісаў і аґітацыі, адсутнасць адкрытай аґітацыі з боку Лукашэнка, допуск апазіцыйных арганізацый у выбарчыя камісіі (праўда, прадстаўнікі дэмакратычных партый складаюць усяго 0,25% ад агульнага ліку чальцоў выбаркамаў і будуць прадстаўлены ў 3% участковых выбарчых камісій), допуск да назірання замежных рэпрэзэнтатараў, тэледэбаты і да т.п. Аднак, нягледзячы на гэтае, сама хада выбараў і падлік галасоў застануцца, хутчэй за ўсё, нязменнымі.
Паводле меркавання орґанізатараў кампаніі "За справядлівыя выбары", закліканай правесці назіранне за працэсам галасавання і падліку галасоў, у краіне могуць быць ажыццёўлены некалькі варыянтаў фальсіфікацыі выбараў: укід бюлетэняў на выбарчых участках у дзень галасавання (самы складаны са спосабаў, бо на ўчастку прысутнічае досыць шмат людзей); укід бюлетэняў пры галасаванні па-за выбарчымі ўчасткамі (недастаткова эфектыўны, бо ўрны не вельмі вялікія і знаходзяцца, як правіла, пад кантролем назіральнікаў); укід бюлетэняў ва ўрны падчас датэрміновага галасавання (найболей перспектыўны спосаб фальсіфікацыі, калі за дзень-два да галасавання адбываецца падмена бюлетэняў ва ўрнах); звычайны зман з боку старшыні ўчастковай камісіі, калі ён аб'яўляе загадзя даведзеныя да яго лічбы вынікаў галасавання без усякага ўліку і адпаведнасці таму, што знаходзіцца ў выбарчых урнах (у падобным выпадку вырабляюцца два камплекта бюлетэняў, частка з якіх захоўваецца ў асобным пакоі, а другая - фактычная - складаецца ў зусім іншым месцы). Такім чынам, адным з найболей эфектыўных спосабаў фальсіфікацыі з'яўляецца ўкід бюлетэняў падчас датэрміновага галасавання. Аднак і ён не можа са стоадсоткавай упэўненасцю ґарантаваць неабходныя вынікі галасавання. Таму, для ўлад важна дакладна спрацаваць на ўсіх стадыях выбараў - ад пачатку падрыхтоўкі бюлетэняў да падліку галасоў і аб'явы вынікаў галасавання.
Разгледзім падрабязней найболей дзейсныя і распаўсюдныя на працягу апошніх гадоў у Беларусі метады фальсыфікацыі выбараў (гэта ня значыць, што ня існуе іншых спосабаў, аднак усе ніжэйпералічаныя выгляды выкарыстоўваюцца ўладамі практычна на ўсіх апошніх выбарах - ад мясцовых да прэзідэнцкіх).
Такім чынам, датэрміновае галасаванне. Улічваючы той факт, што менавіта гэты перыяд выклікае найвялікі лік нараканняў, Цэнтравыбаркам Беларусі паспрабаваў прадэманстраваць свой клопат пра чысціню працэсу, прыняўшы дадатковыя меры для забеспячэння захаванасці выбарчых дакументаў. Зараз прарэзы ў скрынях для датэрміновага галасавання будуць заляпляць не толькі ў канцы дня, але і падчас абедзеннага перапынку з 14.00 да 16.00, а выкрываць іх будуць толькі перад пачаткам галасавання ў 10.00 і ў 16.00. Апроч гэтага, спісы выбарнікаў і бюлетэні для галасавання ў непрацоўны час выбарчай камісіі павінны будуць знаходзіцца ў сейфах ці металічных апячатаных шафах. Аднак усе гэтыя дадаткі практычна нічога не змяняюць у выбарчым працэсе, бо назіральнікам забаронена кругласутачна знаходзіцца на ўчастку і сачыць за захаванасцю бюлетэняў і скрынь для галасавання. Калі да гэтага дадаць той факт, што большасць назіральнікаў уяўляюць праўрадавыя і дзяржаўныя арганізацыі (БРСМ, "Белая Русь", Федэрацыя прафзвязаў і г.д.), тое казаць пра пэўнасць кантролю за працэсам галасавання фактычна не даводзіцца.
Не спыняючыся падрабязна на тым, якой якасці робяць звычайна бюлетэні ў Беларусі (звычайна гэта проста надрукаваная паперка, якую пры жаданні можна размножыць самастойна, атрымаўшы неабходная іх колькасць для ўкіду), разгледзім асноўныя механізмы фальсіфікацыі ў перыяд датэрміновага галасавання ў Беларусі.
Па-першае, часцяком апячатванне скрыні для галасавання праводзіцца пры незахаванні ўсіх усталяваных правіл, ці зусім не вырабляецца аж да асноўнага дня. У такім разе да яго маюць вольны доступ староннія твары, што дазволяць правесці незаўважны ўкід бюлетэняў у перыяд, калі кантроль з боку назіральнікаў за ўрнамі не ажыццяўляецца (абедзенны перапынак, ноч).
Па-другое, чальцы выбарчых камісій могуць настойліва раіць выбарнікам, асабліва пажылога ўзросту, за каго з кандыдатаў ім неабходна галасаваць і дзе ставіць "крыжык". Падобная мэтода характэрна і для працэсу галасавання ў асноўны дзень выбараў.
Па-трэцяе, на выбарчых участках дазваляецца лёсаваць (галасаваць) аднаму выбарніку за іншага ці, што асабліва нярэдка ў дробных гарадах і сёлах, чальцы выбарчай камісіі самі галасуюць за непришедших выбарнікаў (пры гэтым у спісах выбарнікаў пазнака не ставіцца, што дазваляе нічога не дасведчанаму грамадзяніну прыйсці і прагаласаваць у асноўны дзень выбараў).
Па-чацвёртае, пасля канчатка апошняга дня датэрміновага лёсавання (галасавання) ўрны могуць быць заменены чальцамі ўчастковай камісіі ці прадстаўніком праваахоўных органаў. Такім чынам, дасягаецца запланаваны загадзя вынік, калі большасць выбарнікаў "аддалі" свае голас аднаму кандыдату.
У дзень лёсавання-галасавання (у дадзеным выпадку гэта 19 снежня) зладзіць працэс фальсіфікацыі значна складаней, аднак і тут ёсць свае асаблівыя механізмы. Па-першае, падчас галасавання па месцы знаходжання выбарнікаў (калі грамадзянін па розных чынніках не можа прыйсці на выбарчы ўчастак) чальцы выязных камісій атрымліваюць большую колькасць бюлетэняў, чым колькасць просьбаў, якія паступілі ад выбарнікаў. У такім разе ўсе бюлетэні звыш нормы апыняюцца ў пераноснай урне з пазнакай за "патрэбнага" кандыдата. Апроч гэтага, пры адсутнасці назіральнікаў, з'яўляюцца магчымасці правесці ўкід у машыне, замяніць выбарчую ўрну на ўрну з "правільнымі" бюлетэнямі, націснуць на выбарніка ці прагаласаваць за яго.
Па-другое, чальцы выбарчай камісіі не фіксуюць у спісах выбарнікаў, не прыбылых на ўчасткі для галасавання і якія падалі заяўку на галасаванне па месцы свайго знаходжання, што дазваляе ў будучыні самастойна правесці "паўторнае" галасаванне за іх.
Па-трэцяе, чальцы выбарчых камісій могуць выдаваць бюлетэні выбарнікам без прад'яўлення пашпарта ці якога-небудзь іншага дакумента, які сведчыць асоба. Пры гэтым неабходна ўлічваць, што нярэдка ў спісах для галасавання з'яўляюцца "мёртвыя душы" (нядаўна памерлыя, якія пераехалі ў іншы горад ці краіну і да т.п.) ці "віртуальныя душы" (проста прыдуманыя людзі на аснове наяўных у спісах рэальных прозвішчаў і імёнаў), за якіх галасуюць або староннія твары, або самі чальцы выбарчых камісій.
Па-чацвёртае, затуляючыся добрымі намерамі дапамагі пажылым людзям, некаторыя чальцы выбарчых камісій "дапамагаюць" ім запаўняць бюлетэні ў кабінках для галасавання. Пры гэтым аґітацыя можа і не праводзіцца - "крыжык" ставіцца за патрэбнага кандыдата, а выбарніку гаварыцца, што ён прагаласаваў за іншага.
Па-пятае, у выпадку знаходжання выбарчай урны па-за бачнасцю назіральнікаў у канцы галасавання можа быць праведзены прамы ўкід неабходнай колькасці бюлетэняў за патрэбнага кандыдата. Нягледзячы на тое, што падобны варыянт здаецца найменш верагодным, неабходна адзначыць яго дастатковы распаўсюд у беларускай глыбінцы.
Працэс падліку галасоў уяўляе сабою, мабыць, адзін з самых простых і дакладных спосабаў фальсыфікацыі. І вось чаму. Па-першае, практычна ўсе нескарыстаныя бюлетэні могуць быць не згашаны і ў наступстве скарыстаны чальцамі камісій па сваім меркаванні. Пры гэтым падлік галасоў праходзіць з перапынкамі, калі злічальная камісія выдаляецца з сабранымі бюлетэнямі ў іншае памяшканне, а вяртаецца з абсалютна іншай іх колькасцю.
Па-другое, незалежна ад таго, чыё прозвішча адзначана ў бюлетэні, яго досыць проста пакласці ў стос за патрэбнага кандыдата, павялічваючы тым самым колькасць галасоў пададзеных за яго. Пры гэтым, злавіць на гэтым чальца камісіі практычна немагчыма, бо падлік галасоў ніхто з боку кантраляваць не можа.
Па-трэцяе, назіральнікі, як правіла, не дапушчаюцца да рэальнага кантролю за падлікам галасоў і знаходзяцца ў дастатковай аддаленасці ад камісіі падчас выкрыцця ўрнаў. У выніку, яны бачаць толькі спіны чальцоў камісіі, якія адначасова лічаць стосы сваіх бюлетэняў, моўчкі запісваюць вынікі падлікаў на паперкі і перадаюць іх старшыне камісіі, які гэтак жа моўчкі складае пратакол паседжання. Пры гэтым, назіральнікі могуць не атрымаць на рукі запэўненыя копіі пратаколу, яны не прысутнічаюць пры перадачы гэтага пратаколу ў вышэйстаячую камісію і не могуць атрымаць пісьмова зафіксаваны вынік папярэдняга галасавання. Таму чальцы камісіі вольна могуць рабіць усё, што заўгодна.
Па-чацвёртае, працэс перадачы падлічаных бюлетэняў з участковых выбарчых камісій у ЦВК абсалютна некантралюемы іншымі назіральнікамі. Таму часцяком вынікі абвешчаныя на самым участку ашаламляльна адрозніваюцца ад тых, якія перадаюцца ў Цэнтарвыбарком. Падобная тэхналогія патрабуе досыць высокай кваліфікацыяй чальцоў выбарчых камісій і кадраў у ЦВК, бо патрэбна вельмі выразна-дакладная каардынацыя дзеянняў, высокая асабістая матывацыя, а таксама асоба старанна распрацаваны план. Для рэалізацыі такой схемы цяперашняя ўлада валодае дастатковымі фінансавымі і людскімі рэсурсамі і ахвотна яе карыстаецца.
Па-пятае, ЦВК, які ўжо доўгі час узначальвае вельмі лаяльная да існага рэжыму Лідзія Ермошина, па-за залежнасцю ад рэальных вынікаў выбараў, можа агучыць абсалютна любыя выніковыя лічбы. І, падобна, што падобныя лічбы ўжо былі названы самім прэзідэнтам: за дзейснага частку дзяржавы - каля 75 %, усім астатнім кандыдатам - не больш за 10% на ўсіх. Нажаль, менавіта такія вынікі найболей верагодныя пры іх абвяшчэнні 19-20 снежня.
Можна доўга разважаць пра тое, як пройдуць выбары ў Беларусі. Рознага роду цэнтры сацыялагічных даследаванняў даюць абсалютна процілеглыя вынікі сваіх апытанняў, у выніку чаго складаецца ўражанне, што ўсе яны - і дзяржаўныя і апазіцыйныя - праводзяць даследаванні або не выходзячы з цёплых кабінетаў, або жывячы за межамі Беларусі. Судзіце самі: адны кажуць, што рэйтынг Лукашэнка больш 77%, іншыя - не больш за 25%, трэція - каля 33%. Зыходзячы з гэтага, прадбачыць са стоадсоткавай дакладнасцю, як будуць развівацца падзеі 19 снежня і пасля гэнай даты, мабыць, не можа ніхто. Тое, што выбары пройдуць пад сцягам фальсыфікацыі - гэта вельмі імаверны факт. Але вось як падобны факт будзе ўспрыняты ЭЗ і Расіяй - гэта пытанне адкрыты, адказаць на які сёння не можа ніводзін з бакоў.
